Wanneer geen-positie positie wordt

Er is iets veranderd in hoe leiderschap wordt gelezen.

Wat eerder doorging voor zakelijk, bij de feiten blijven, het gevoelsdomein buiten de boodschap houden, niet uitspreken wat persoonlijk schuurt, wordt nu vaker gelezen als afwezigheid. Een bestuurder die in zijn nieuwjaarstoespraak de spanning rond een reorganisatie omzeilt. Een directeur die in het werkoverleg een gevoelig thema niet adresseert. Een ondernemer die op een actueel maatschappelijk vraagstuk geen woord uitspreekt en denkt: dit is mijn arena niet.

Ze denken dat ze erbuiten blijven.

Wat ze niet zien: hun positie is al ingenomen, alleen niet door hen.

In het publieke debat wordt dit vaak verpakt in termen als “empathisch leiderschap” of “vrouwelijk leiderschap”, tegenover hardere, rationele varianten. Die woorden landen in de bovenlaag. Ze suggereren een keuze tussen twee leiderschapsstijlen, een zachte en een harde. Wat een laag dieper speelt, is iets anders. Ratio en gevoel zijn geen twee stijlen meer waaruit een leider kiest. Ze zijn één leiderschap geworden. Een leider die alleen ratio toont, leest niet meer als zakelijk. Hij leest als iemand die zich inhoudt. En wie zich inhoudt, is voor zijn omgeving niet helemaal aanwezig.

Geen-positie is positie geworden, omdat de logica is verschoven. Wat lang vanzelfsprekend was, dat een leider zelf koos wanneer hij naar buiten trad en dat zwijgen tot die mogelijkheid hoorde, geldt niet meer. Het gezag dat ooit uit rol en hiërarchie volgde, ligt nu in congruentie. Wat een leider doet wordt afgelezen aan wat hij niet doet, evenveel als aan wat hij wel doet. Elke handeling krijgt een lezing, en elke niet-handeling ook. Door anderen, niet door hemzelf.

Dat is een speelveld dat zich heeft verschoven.

Wat leiders voelen

Veel leiders voelen iets schuiven. Een toespraak die alle juiste woorden bevat en toch niets raakt. Een mail aan het team die net zo zorgvuldig is geschreven als anders, en die anders landt. Een statement op de juiste timing waarvan een paar weken later iemand zegt: het was wel goed, maar je was er niet.

Mensen kijken iets langer dan vroeger. Ze checken iets. Naast de inhoud van wat een leider zegt, ook of zijn aanwezigheid bij die woorden past. Of het verhaal door iemand wordt gedragen, of alleen door iemand wordt afgeleverd. Of er congruentie zit tussen ratio en gevoel, tussen wat hij zegt en wat hij erbij draagt. Wat eerder als professionele afstand werd herkend, voelt nu als afwezigheid waar aanwezigheid werd verwacht.

De reflex is om dit te lezen als communicatiekwestie. Dan komt de oplossing in dezelfde laag: beter formuleren, helderder timen, strategischer kiezen wanneer iets gezegd moet worden. Meer van wat al niet werkte. Daar gaat veel energie naartoe, en het werkt steeds minder.

Wat hier zichtbaar wordt, ligt op een andere laag dan communicatie of timing. Het ligt op wat een leider zelf moet dragen om geloofwaardig te kunnen sturen: zijn aanwezigheid, zijn ja als ja, zijn nee als nee. Wanneer die laag onzichtbaar blijft, lijkt het probleem in de woorden te zitten, en gaan leiders harder werken aan iets wat ze daar niet kunnen oplossen. Omdat de interventie op het verkeerde niveau zit.

De spelregel die niet meer klopt

Onder wat hier speelt, zit een spelregel die niet meer klopt met de tijd van nu: dat positie iets is wat je kunt vermijden door geen positie te nemen.

Die regel werkte in een tijd waarin gezag uit je rol of functietitel volgde, waarin voorspelbaarheid de norm was, waarin een leider kon kiezen wanneer hij naar buiten trad. Daar was zwijgen een mogelijkheid. Een leider hoefde niet over alles iets te zeggen.

In een verschoven speelveld werkt die regel niet meer, omdat zwijgen nu actief wordt geïnterpreteerd. Het wordt gelezen als instemming, als afwezigheid, als afdekking, als selectie. Wie niet bewust kiest, kiest toch. Anderen zien wat hij kiest, hij zelf niet.

De nieuwe spelregel vraagt geen heroïsche positie-inname bij elke vraag. Hij vraagt iets anders. Of een leider kiest of niet, zijn positie wordt door anderen gelezen. Het systeem wacht niet op zijn keuze. Het leest wat zichtbaar is, woorden, stilte, aanwezigheid, afwezigheid, en kent daar betekenis aan toe.

Daarmee verschuift het scharnier. Niet langer naar de keuze om positie te nemen. Wel naar het zien welke positie er al voor je is gelezen.

Hoe dit eruitziet

Een bestuurder kondigt een reorganisatie aan. Tachtig mensen zullen vertrekken. De structuur wordt platter, focus terug op kerntaken. Zijn toespraak is helder, onderbouwd, professioneel. Cijfers, logica, timing. Waar hij geen ruimte aan geeft, is wat dit besluit doet, bij medewerkers, bij teams, bij hemzelf. Hij houdt het bij de feiten. Geen woorden waar twijfel uit klinkt. Hij kiest dat bewust. Hij is hier om te sturen, niet om te verkleuren met persoonlijke aarzeling.

Wat hij denkt te doen: zakelijk blijven. Niet onnodig spanning oproepen. Niet uit positie raken.

Wat hij niet ziet: precies wat hij wil voorkomen, gebeurt door wat hij doet om het te voorkomen. Mensen die het inhoudelijk eens zijn met de reorganisatie, ervaren hem ineens als kil, omdat hij praat alsof dit besluit alleen logistiek is, terwijl er voor hen wel iets op het spel staat. Mensen die het oneens zijn, voelen hun bezwaar genegeerd. In beide groepen vormt zich een lezing van zijn positie die hij zelf niet bedoeld heeft, en die nu groter is dan zijn eigen woorden.

De positie die hij niet wilde innemen, dat er iets op het spel staat ook voor hem, wordt gelezen als zijn afwezigheid. Niet ondanks zijn zwijgen over de spanning, maar door dat zwijgen.

De polariteit waar geen midden zit

Wat hier zichtbaar wordt, is een polariteit. Een spanningsveld dat altijd actief is en gestuurd wordt, of dat stuurt jou.

Aan de ene kant: positie expliciet maken. Dat kost. Weerstand wordt zichtbaar. Mensen die het niet eens zijn, trekken hun steun terug. Reputatieruimte vernauwt. Gesprekken worden ongemakkelijker voordat ze rustiger worden. De leider voelt het zelf. Hij ligt er wakker van. Hij wordt aangesproken op wat hij heeft gezegd en moet houden wat hij heeft gezegd. De prijs is direct, voelbaar en herkenbaar.

Aan de andere kant: positie laten lezen door anderen. Ook dat kost. Maar de prijs is anders. De leider voelt het zelf niet direct, het systeem om hem heen voelt het. Mensen die op richting wachten, kiezen elders. Teams besteden energie aan het invullen van wat hij niet zegt. Gezag dat aan zijn functie hing, valt weg waar het uit zijn aanwezigheid had moeten verschijnen. Hij merkt het pas wanneer de schade niet meer ongedaan te maken is.

Beide kanten kennen hun grens. Wie alleen ontwijkt, laat zijn rol invullen door anderen. Wie alleen expliciet kiest zonder context te lezen, verliest het vermogen om mee te bewegen.

Er is geen middenpositie waar geen kosten zijn. Geen evenwichtspunt waar de denkbeeldige wip-wap stilstaat. Wat verschuift, is welke kosten direct verschijnen en welke zich opstapelen voordat ze zichtbaar worden.

Expliciete positie heeft directe kosten. De leider voelt het meteen. Weerstand wordt zichtbaar, steun trekt terug, gesprekken worden ongemakkelijker. Te overzien, draagbaar, herkenbaar.

Impliciete positie heeft samengestelde kosten. Niet direct, wel groeiend. Legitimiteit erodeert. Resonantie verzwakt. Invloed loopt langzaam leeg. Het systeem draagt het eerst, maar de leider uiteindelijk ook. Alleen op een moment dat hij de kosten niet meer kan koppelen aan de keuze die ze produceerde.

En juist daar zit de verleiding. Directe kosten zijn zichtbaar en voelen reëel. Samengestelde kosten lijken er niet te zijn. Tot ze er ineens zijn en niet meer te keren.

Niet elk moment vraagt expliciete positie. Niet elke vraag verdient een uitgesproken antwoord. Selectie hoort bij sturing. Het probleem ontstaat wanneer ontwijking als default geldt, ongeacht context. Dan wordt de polariteit op één kant gefixeerd, en raakt het schakelvermogen kwijt.

Elke polariteit raakt uit verhouding wanneer één kant structureel dominant wordt.

Dit is een polariteit die gestuurd wordt.

Wat de iWatch laat zien

Wat een leider werkelijk draagt aan elke kant van deze wip-wap, is draagcapaciteit.

De iWatch is hier een metafoor. Zoals een smartwatch laat zien wanneer hartslag oploopt, slaap haperend wordt of druk te hoog komt, zo geeft het systeem rond een leider signalen over wat hij nog kan dragen en wat niet meer. Niet altijd hardop. Wel zichtbaar voor wie leest.

Bij een bestuurder die zijn positie ontwijkt, meldt het lichaam dat als eerste. Een vermoeidheid die niet past bij de werklast. Slecht slapen na meetings waarin niets bijzonders is besloten. Een latente druk op de borst voor toespraken waarin alles inhoudelijk klopt. Irritatie over kleine dingen waarvan hij weet dat ze niet de oorzaak zijn.

Dat is de stille draaglast van een polariteit die niet bewust wordt gestuurd. Iets dat onder de oppervlakte werk vraagt, terwijl boven de oppervlakte de illusie van rust wordt gehouden. De bestuurder in de toespraak voelde dat hij rustig was gebleven. Hij was alleen vergeten dat anderen zijn rust ook lezen en dat ze die op dat moment lazen als afstand.

Wat de beslissingen laten zien, is een dubbele last. De last van de positie zelf, plus de last van het ontkennen ervan.

De spiegel werkt aan beide kanten

Strategisch leiderschap is het vermogen om bewust te sturen op polariteiten, proactief, voor gedrag zichtbaar wordt.

Toegepast op deze polariteit betekent dat: de leider die expliciet kiest, ziet de prijs zelf liggen en kan ermee werken. De leider die ontwijkt, ziet de prijs niet. Zijn team, zijn organisatie en de mensen om hem heen wel. Zij dragen wat hij zelf niet onder ogen ziet.

Hier ligt ook de scherpste tegenkracht. Die werkt twee kanten op. Wie nu denkt: ik kies wel positie, ik ben helder, loopt het risico in de andere kant van dezelfde polariteit te vallen. Een directeur die in elke meeting positie kiest om vooral niet voor iemand-zonder-positie te worden aangezien, draagt geen positie. Hij voert een rol. Scherpte is dan geen sturing meer, scherpte is zijn imago geworden. Een leider die op LinkedIn elke week scherpte uitdeelt over heersende opvattingen, omdat scherpte zijn handtekening is geworden, kiest geen positie. Hij gebruikt positie als bescherming. Heroïek kan precies zo’n vermijding van draaglast zijn als zwijgen.

Bewust schakelen tussen polen vraagt iets anders dan kiezen voor één kant. Het vraagt zien wat aan elke kant betaald wordt, en door wie, en in welk tempo.

Waar de prijs onzichtbaar blijft, wordt hij eerst door iemand anders gedragen.

Maar de rekening komt terug. Bij de leider die wegkeek. Het systeem leest altijd iets, ook wanneer jij denkt dat je niets hebt gezegd.

#leiderschap #systeemdenken #bewustzijnseconomie #tijdgeest #duurzaaminbalans

PS — Sturen op polariteiten is geen techniek die je in één sessie leert. Het is een vaardigheid die zich ontwikkelt in het werk zelf, met de polariteiten die zich in jouw eigen context aandienen. Daar zit de kern van wat ik met leiders en boards doe in deze overgangstijd.